La musique en Afrique: une découverte infinie

In dit filmpje zie en hoor je hoe Max en ik een liedje aanleren, met name "In het bos daar staat een huisje", vertaald naar het Frans. Zo te horen krijg ik de Franse vertaling maar niet van buiten geleerd. De kinderen zullen het liedje daarentegen wel goed onthouden.
We oefenden tijdens de enkele zanglesjes met de kinderen van het project een aantal Belgische kinderliedjes in. Ze er werden behoorlijk door geënthousiasmeerd. Tot het einde van m'n verblijf, begonnen ze nu en dan spontaan en luidkeels <<dans la forêt...>> te zingen, met bijhorende bewegingen uiteraard.  Maar de muzikale beïnvloeding kwam niet van één kant. Integendeel, des te meer leerde ik bij over de Afrikaanse muziekcultuur. Aanvankelijk kon deze me allerminst smaken. De Senegalese pop, Mbalax, klonk me immers niet als muziek in de oren. En dit genre is nu eenmaal het meest courant. Maar zoals bij ons, bestaat het Afrikaanse muzieklandschap niet uit één enkel genre. Het heeft zoveel meer moois te bieden. Tot op de dag van vandaag ontdek ik nieuwe geluiden die me op een andere manier raken dan de Westerse muziek. En dan heb ik het niet over Senegalese muziek alleen. Ik druk het natuurlijk erg vaag uit. Omdat het uiterst moeilijk is muziek te vertalen naar woorden, maakte ik een nieuwe pagina aan met youtube-filmpjes en probeer deze systematisch te updaten: la musique en Afrique. Zo laat ik de muzikanten zelf aan het 'woord'.

Wat nieuws?

Het journaal presenteren hoeft niet altijd formeel te zijn. Speciaal voor de Senegalese jeugd, voor de eerste keer in april verschenen op youtube in zowel Frans als Wolof: le journal rappé! 

Kan het wat zachter aub?

Wanneer je in de zetels van een Senegalese taxi of bus ploft, zijn er twee zaken die je tijdens de rit kunnen ergeren: het gebrek aan bewegingsruimte en de muziek die de autoradio op het hoogste volume afspeelt. Je voelt je er sowieso een sardine in blik. Dat is onvermijdelijk. Voor de chauffeur geldt: hoe meer zielen, des te meer poen. Maar of hij de onaangenaam schrille muziek wat zachter zette, kon ik wel vragen. Het Senegalese muzieklandschap heeft me die tien maanden dus niet bepaald gecharmeerd. Maar dat maakt een taxi- of busrit niet minder memorabel. Op de achterbank van deze gele afdankers konden we ons aan vier soorten muziek verwachten. Naar mijn mening, allen verschrikkelijk enerverend. Maar over smaken en kleuren valt niet te discussiëren, neem ik aan.

Is je chauffeur een liefhebber van Amerikaanse pop, dan worden je oren verwend met de stem van artiesten als Justin Bieber, Rihanna, Lady Gaga, Beyoncé en Shakira. Ik ben al geen fan van Q-music en MNM. Dus de zware voet van de taxibestuurder stoorde me niet. Als ik maar zo snel mogelijk de auto weer uit kon. De kinderen en begeleiders in TSX vinden deze muziek echter wel fantastisch. Het spreekt voor zich dat de muziek- en dansnamiddag op dinsdag niet echt m'n lievelingsactiviteit was.

maar ze kunnen toch zo schattig dansen...

Chauffeurs, fier op hun cultuur en traditie, zetten eerder muziek van eigen bodem op. Het Senegalese pop-genre heet Mbalax, een muzikale mix van jazz, soul, rock, Latin en natuurlijk een uitgebreid aantal percussie instrumenten. 

Mbalax betekent 'ritme' en laat het juist dit zijn waar ik niet aan kan wennen. Dit ritme, begeleid door de djembé, tama en sabar, is vaak van groter belang dan de melodie en is opzwepend en onvoorspelbaar. Erop dansen lijkt me dan ook een ware sport. De zang volgt het ritme van de muziek en komt wel eens over als een vertelling met veel hoogtes en laagtes. 

Youssou Ndour blijft ongetwijfeld de populairste Mbalax muzikant. Nu hij als minister van toerisme en cultuur fungeert, komt Ndour het podium echter niet meer op. Pape Diouf maakt van deze gelegenheid gebruik om naambekendheid te maken. Ik vind er niets aan maar die Mbalax hoort nu eenmaal bij muzikaal Senegal. 

Youssou Ndour was volgens velen beter blijven musiceren

Pape Diouf pronkt met een Rolls Royce 

Dat de zangers of zangeressen iets lijken te vertellen in plaats van te zingen, komt voort uit een aloude orale traditie. Noch het Wolof noch het Sérèr, Diola of het Bambara kennen hun eigen schrift. De geschiedenis van familie, volk en tradities wordt doorgegeven via gezangen die een griot, de zanger-dichter, in zijn bovenkamer heeft opgeslagen. Taximannen die geïnteresseerd zijn in vertellingen over legendarische koningen, stamhoofden, religieuze veroveringstochten of de tradities van hun voorouders, laten op de radio graag griots aan het woord. Vaak zijn deze zingende geschiedenisboeken ook nog eens meesters in het bespelen van de kora of de djembé. 

muzikant met djembé (links) en kora-speler (rechts)

Je hoofd staat op ontploffen als de chauffeur een fanatieke islam belijder blijkt en de volumeknop 360° draait bij het horen van Islamitische gezangen. In het berichtje 'En we gaan op bedevaart' vertelde ik al dat Mouriden geregeld samenkomen om gezamenlijk, al zingend én schreeuwend, een hulde te brengen aan hun marabout. Deze zangstonden worden ook uitgezonden op islamitische radiozenders en buschauffeurs krijgen er niet genoeg van. Zij zetten wel eens enorme speakers op hun dak om de odes aan één of andere mirakel verrichtende marabout te verspreiden. Mijd dus steeds een busrit als je terwijl wat slaap wil inhalen, want dat is quasi onmogelijk. De lofzangen aan de geestelijke leiders zijn uitsluitend vocaal en vals.

Gelukkig had Senegal me op muzikaal vlak wat beters te bieden. Baaba Maal kon me bijvoorbeeld aangenaam verrassen met de variëteit aan instrumenten en genres die hij in z'n muziek verwerkt.
Ik voelde me vooral aangesproken door Orchestra Baobab met hun mengelmoes van Latijns-Amerikaanse salsa, Afrikaanse percussie en songteksten in het Frans, Spaans en Wolof. Heerlijk gewoon!

Saint-Louis Jazz

Zijn jazzy naam heeft Saint-Louis wel mee. 'Saint-Louis Jazz' is een jaarlijks georganiseerd festival met geloofde jazzmuzikanten van over de hele wereld. De editie van 2013 zou doorgaan in mei. De exacte data werden pas eind april bekend gemaakt, samen met de line-up. 

Samen met twee vrienden, stagiairs in de Via-Via, vertrok ik daarom voor de derde maal naar de oude stad. Het festival zou vijf dagen duren. Toch was mijn rugzak gepakt voor enkele weken. Ik zou immers nadien de nabijgelegen grens met Mauritanië oversteken.

Maar vooraleer ik aan die reis zou beginnen: muziek en amusement! We boekten een kamer in de jeugdherberg l'Atlantide om van daaruit, kuierend door de straatjes, op zoek te gaan naar de oorsprong van enkele swingende jazzdeuntjes. De eerste avond kwamen we zo terecht in de bar van een tennisclub. De band was er intussen overgeschakeld op Afro-Cubaanse salsa maar de oude zwarte saxofonist was er niet minder enthousiast op. Tijdens het festival organiseerden dus ook cafeetjes, bars en restaurant hun eigen optredens die zeker de moeite waren. De grote concerten op gingen pas laat in de avond van start dus namen we overdag de tijd om de toerist uit te hangen. We verkenden de stad en zijn leuke bars, sloegen wat wijnflessen achterover op de kade aan de Senegal-rivier, genoten van het zonnetje op het strand van l'hydrobase en namen de fiets naar het natuurpark op de landtong la Langue de Barbarie. Op die laatste locatie hadden we de bescheiden eer om in een leeg kampement de laatste Flags (bier) te bestellen. Vanwege het weg eroderen van deze landtong door de Senegal-rivier moeten alle kampementen op la Langue de Barbarie immers opgedoekt worden. 

's Avonds wisselden we af tussen de concerten op het hoofdpodium en de optredens in bars. Steeds hadden we te maken met een mix van Jazz en Afrikaanse traditionele muziek, wat door de ene meer dan de andere werd geapprecieerd. Het was hoe dan ook de moeite. Ik stoorde me er echter aan dat men voor het hoofdpodium stoelen had opgesteld, wat de toeschouwers enkel passiever maakte. Gelukkig wist de Congolese pianist Ray Lema op zaterdagavond de menigte zo ver te krijgen om eindelijk eens rechtop te staan en mee te zingen. De laatste dag kregen we zonder twijfel de kers op de taart met een optreden van de Tunesische muzikant Dhafer Youssef die met z'n oed en verbluffende stem het publiek versteld deed staan. Ik ben al een fan. Zijn muziek vormde met zijn traditionele Arabische invloeden de perfecte inleiding op mijn reis naar Mauritanië. 

Deze compositie speelde hij ook tijdens zijn optreden op Saint-Louis Jazz:

les ondes orientales

Klik hier om het fotoalbum van deze vijf dagen te bekijken.

Hommage à Bob Marley

Sinds kort staat het programma van 'Just 4 U', een muziekcafé in de studentenbuurt Point E, iedere woensdagavond in teken van reggae. Dit genre is razend populair bij Senegalezen. Vele van hen volgen de rastafari-levenswijze en dragen de bijhorende dreadlocks.

Wie reggae zegt, zegt natuurlijk ook Bob Marley. We waren blij verrast toen we op 6 februari in 'Just 4 U' Marley's verjaardag toevallig konden meevieren met live muziek van een coverband. Zij brachten een hulde aan hun idool door zijn minder bekende nummers wat extra aandacht te geven. De enkele hits die ze speelden, werden luidkeels meegezongen.

One love, one heart, let's get together and feel alright!

de tribute band Timshel Dkr, de Senegalese Wailers

'One love', bis nummer en meezinger van de avond

Jazz in TSX

In het project komen mensen uit alle windrichtingen over de vloer. Niet enkel vrijwilligers van TSX maar ook artsen in opleiding, jokergroepen, geïnteresseerde toeristen en vrijwilligers die elders in de buurt hun handen uit de mouwen steken. Vandaag kregen we bezoek van een groep Amerikaanse studenten die een sabbatjaar namen om zich in Senegal vrijwillig te engageren. Ze wonen allemaal in Yoff, blijven hier zo’n negen maanden en werken elk in een aparte instantie zoals bv. een radiostation. Hun interesse in de situatie van de talibé’s bracht hen naar ons project. Ze waren onder de indruk van wat we te vertellen hadden. 
Omdat het dinsdag was, de dag waarop we als activiteit zingen en dansen, hadden enkelen hun instrument meegebracht. Een saxofoon en ukelele zorgde voor wat jazz en enkele meisjes leerden een dansje aan. De kinderen hadden het duidelijk naar hun zin. Onze collega-vrijwilligers zijn een volgende keer zeker welkom.

       

                                                                 

       

On a partagé le monde

Zoals ik al enkele keren vermeld heb, leven in Senegal verschillende bevolkingsgroepen. In het binnenland zijn ze meer verdeeld onder de regio's: de Wolof in het Noorden en Centraal-Senegal, de Soninké in het Noord-Oosten, de Mandingo het Zuid-Oosten, de Sérèr in het Zuid-Westen en de Diola en Peul in het Zuiden. En dan zijn er nog de Toucouleur, de Bambara en de Lebou (Yoff was oorspronkelijk een Lebou-vissersdorp). Wat religie betreft, leven in het noordelijke deel overwegend moslims en vind je meer katholieken en animisten naarmate je zuidelijker trekt. In Dakar kom je mensen tegen van alle windstreken. De hoofdstad is dus een miniatuurversie van het hele land waar je een pintje kan drinken met een katholieke Diola, van een goed gesuikerde thee kan nippen met een islamitische Wolof of een traditioneel dansspektakel kan bijwonen van de Sérèr. De reden van die mix van culturen in één land ligt niet grotendeels aan immigratie maar hebben ze aan de Europeanen te danken. Toen het Afrikaanse continent onder de Europese grootmachten werd verdeeld, is er alles behalve rekening gehouden met etniciteit. Tot op de dag van vandaag zorgt dit in heel Afrika voor problemen. Vele volkeren weigeren nog samen te leven met ander bevolkingsgroepen in éénzelfde land. Ze eisen hun onafhankelijkheid en deinzen er niet voor terug om daarvoor geweld te gebruiken. Dit gebeurde ook in Senegal, meer bepaald in de regio Casamance. De gevolgen van de spanningen daar hebben we zelf wat kunnen ondervinden. Maar daarover later meer uitleg.

De volgende reggae-artiest uit Ivoorkust zingt over de kolonisatie van Afrika. Zijn artiestennaam is Tiken Jah Fakoly en hij is vrij populair in Senegal. Ik leerde zijn muziek kennen via Samba, een ex-talibé die in het projectgebouw woont. De traditionele Senegalese muziek, met al te veel percussie en hoge zangstemmen, spreekt me niet echt aan maar ze hebben duidelijk een goede smaak voor Reggae.